Puzzle profesora Foucaulta

Wydany po polsku tom wykładów Michela Foucaulta jest jak kolejny element układanki. Problem w tym, że układankę tę układa się niezwykle trudno, ponieważ twórca nie pozostawił opakowania ukazującego docelowy obrazek. Być może jednak, jak to często w filozofii bywa, istotny jest nie rezultat, a sam fakt podjęcia wysiłku, w tym przypadku – wysiłku myślenia?

Choć wykłady wygłoszone na francuskojęzycznym uniwersytecie w Louvain (który w końcu lat 60. XX w. oddzielił się od niderlandzkojęzycznego Katolickiego Uniwersytetu w Leuven)  pochodzą z 1981 r., a zatem z okresu, w którym proza Foucaulta stała się nieco bardziej przejrzysta, ich treść, dla kogoś, kto wcześniej nie zetknął się z myślą tego filozofa, wydać się może nader niejasna. Albowiem dlaczego przemawiający zajmuje się najpierw drobiazgową egzegezą poszczególnych scen z Iliady Homera i Króla Edypa Sofoklesa, przechodząc następnie do stoików, Ojców Kościoła, praktyk monastycznych, zasad odbywania pokuty, wreszcie – XIX-wiecznego splotu instytucji sądowych, medycznych i psychiatrycznych? Czy można to w jakiś logiczny sposób poukładać? Dlaczego Foucaulta tak bardzo zajmuje historia praktyki wyznania czy też przyznania się do winy?

Aby to zrozumieć, należy wykłady z Louvain umieścić w szerszym kontekście tematów poruszanych przez francuskiego filozofa na przestrzeni prawie dwóch dekad. W wykładach tych splatają się bowiem rozmaite nici foucaultiańskiego myślenia, zasadnicze w ogromnej mierze – choć nie wyłącznie! – dla rozwijanej przez niego wizji władzy. Wizja ta jest bardzo odmienna od standardowego wyobrażenia tego zjawiska. Władza jest dla francuskiego autora nie relacją hierarchiczną pomiędzy instytucjonalnym centrum a grupami i jednostkami. Ma ona zamiast tego charakter powszechny i umiejscowiona jest w relacjach pomiędzy ludźmi, a także w samych ludziach. W różnych okresach na różne sposoby władza konstruowała (i wciąż konstruuje) ludzką podmiotowość (wyobrażenie ludzi o samych sobie i relacjach łączących ich z innymi), m.in. poprzez określanie kryteriów prawdziwości, a zatem definiowanie tego, co uchodzi za prawomocną wiedzę.

Zło czynić, mówić prawdę nie zawiera jasnej eksplikacji opisywanej koncepcji władzy. Foucault opisuje raczej przemiany roli, jaką odgrywała praktyka wyznania (przyznania się) na przestrzeni prawie trzech tysięcy lat. Praktyka ta jest dla filozofa kluczowa z tego względu, iż poprzez nią dokonuje się wytwarzanie podmiotowości. Ta ostatnia zmienia się w zależności od tego, jak zmienia się forma i treść praktyki wyznania – wypowiadania prawdy w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Nakreślona w sześciu wykładach w Louvain genealogia aleturgii, czyli rytuału wytwarzania prawdy, służy zatem wskazaniu, w jaki sposób zmieniał się charakter procesów „rządzenia żywymi”.

Powyższe zdania muszą brzmieć niejasno. Myśl Foucaulta, nie tylko dlatego, iż nie została dokończona wskutek przedwczesnej śmierci filozofa w 1984 roku, dostarcza tyle samo fascynujących narzędzi intelektualnych i ujmujących opisów zjawiska władzy, co problemów interpretacyjnych. Foucault należał do twórców szerokiego nurtu intelektualnego, którym był poststrukturalizm, słynący z języka skomplikowanego, pełnego neologizmów i intencjonalnych wieloznaczności. Zamiarem wielu poststrukturalistów – takich jak Jacques Derrida, Gilles Deleuze i właśnie Michel Foucault – było zmuszenie czytelników do krytycyzmu wobec tego, co zastane, w tym szczególnie wobec tego, co schwytane zostało w język, traktowany zazwyczaj jako neutralne, przezroczyste medium komunikacji.

Wykłady z Louvian nie są pod tym względem aż tak wymagające. Jednak ze względu na to, iż stanowią część większej, foucaultiańskiej układanki, ich pełniejsze zrozumienie może być problematyczne bez odwołania się do innych prac francuskiego filozofa bądź choćby jego bardzo instruktywnych wypowiedzi, zawartych w często udzielanych wywiadach.

Wdzięczność za podjęty przez Wydawnictwo Znak trud przekładu i publikacji tomu ogranicza w związku z powyższym mało zrozumiała decyzja o wyłączeniu z książki zapisu rozmów przeprowadzonych z Foucaultem w maju 1981 r., a zatem w okresie, kiedy filozof przebywał w Louvain. Wersja francuska książki zawiera dwa, zaś wersja anglojęzyczna – trzy wywiady. Z przypisu w polskim wydaniu dowiadujemy się, że teksty pominięto, ponieważ „nie łączą się bezpośrednio z problematyką wykładów”. Jest to kontrowersyjne przynajmniej z dwóch względów. Po pierwsze, jeden z wywiadów (z 22 maja, przeprowadzony przez Johna de Wita) w rzeczywistości odnosi się bezpośrednio do tej problematyki. Po drugie, jak pisze jeden z komentatorów twórczości Foucaulta, filozof udzielane przez siebie wywiady „w stopniu wówczas niezwykłym i do dziś rzadko spotykanym, uczynił integralną częścią swojej praktyki i stały się one centralną częścią jego dzieła”. Wyłączenie wywiadów z polskiej edycji książki z pewnością nie przeszkodzi w dotarciu do nich tym, którzy myślą Foucaulta zajmują się z przyczyn zawodowych. Pokrzywdzeni będą jednak pozostali czytelnicy, którzy z wypowiedzi filozofa dowiedzieliby się nieco na temat kontekstu jego myślenia.

Warto na koniec zwrócić uwagę, że polski przekład wykładów z Louvain ukazuje się nieomal w tym samym czasie, co długo wyczekiwany, czwarty tom Historii seksualności. Doszło do tego, mimo iż Foucault zastrzegł, że nie życzy sobie żadnych pośmiertnych publikacji. Dysponująca prawami autorskimi do spuścizny Foucaulta rodzina podjęła jednak decyzję odmienną. Duży udział miała w tym względzie także pozytywna opinia Daniela Deferta, długoletniego partnera filozofa, który kilka lat temu sprzedał posiadane przez siebie archiwalia francuskiej Bibliotece Narodowej. Należy mieć nadzieję, że tak jak wydawane sukcesywnie od kilku lat przekłady kolejnych serii wykładów Foucaulta z College de France, tak też i czwarta część Historii seksualności (zatytułowana Les aveux de la chair, czyli Wyznania ciała) zostanie niedługo udostępniona po polsku. Nawet jeśli wątpliwe jest, byśmy zdolni byli dokończyć dzięki temu zadaną nam przez filozofa układankę.

Michel Foucault, Zło czynić, mówić prawdę. Funkcja wyznania w sprawiedliwości. Wykłady z Louvain, 1981, Wydawnictwo Znak, Kraków 2018.

comments

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.